Urlop macierzyński i rodzicielski - ile trwa i jakie dokumenty są niezbędne?

Pierwsze dni, tygodnie i miesiące po porodzie to szczególny czas dla Ciebie, Twojego maluszka i całej Waszej rodziny. Jeśli jesteś zatrudniona na umowę o pracę, w tym czasie przysługuje Ci urlop macierzyński i rodzicielski oraz zasiłek macierzyński. Dzięki takim udogodnieniom możesz w całości poświęcić się opiece nad dzieckiem. Masz też możliwość odpocząć i zregenerować się po ciąży i porodzie. Dowiedz się więcej na temat urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego, zasiłku macierzyńskiego, a także urlopu tacierzyńskiego, wychowawczego, ojcowskiego i okolicznościowego z okazji narodzin dziecka.

Urlop macierzyński - wszystko, co powinnaś wiedzieć

Urlop macierzyński jest płatną przerwą w aktywności zawodowej należną każdej kobiecie po urodzeniu dziecka, pod warunkiem pozostawania w stosunku pracy. Ten szczególny rodzaj urlopu jest gwarantowany przez polskie prawo i nie można się go zrzec ani z niego zrezygnować.

Wykorzystanie pierwszych 14 tygodni urlopu macierzyńskiego przez kobietę jest obowiązkowe – dopiero po tym okresie może ona wrócić do dotychczasowego miejsca pracy. W takiej sytuacji opiekę nad maluszkiem przez pozostałe 6 tygodni musi przejąć jego tata.

Wiele informacji dla przyszłych rodziców oraz kobiet przed i po porodzie znajdziesz w naszym poradniku

Urlop macierzyński - tylko dla mamy pracującej na umowę o pracę

Urlop macierzyński przysługuje wyłącznie kobietom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę. Nie mają do niego prawa świeżo upieczone mamy, które przed porodem pracowały na podstawie umów cywilno-prawnych: umowy zlecenia i umowy o dzieło. Wyjątkiem są sytuacje, kiedy strony zawierają w umowie odpowiednie zapisy, dające kobiecie prawo do płatnej, usprawiedliwionej nieobecności w pracy po urodzeniu dziecka.

Prawa do urlopu macierzyńskiego nie nabywasz też, jeśli prowadzisz własną działalność gospodarczą. Przysługuje Ci jednak zasiłek macierzyński za taki sam okres i na identycznych zasadach, jak w przypadku zatrudnienia na umowie o pracę.

Urlop macierzyński a zasiłek macierzyński

Zasiłek macierzyński jest świadczeniem finansowym przyznawanym kobiecie w okresie przebywania na urlopie macierzyńskim i rodzicielskim. Jest on wypłacany przez ZUS (bezpośrednio albo za pośrednictwem pracodawcy, jeśli zatrudnia on ponad 20 pracowników), dlatego należy się wyłącznie mamom, które przed porodem były objęte ubezpieczeniem chorobowym.

Podstawą wymiaru zasiłku macierzyńskiego jest przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za ostatnie 12 miesięcy pracy lub za ostatnie pełne miesiące kalendarzowe, jeśli czas zatrudnienia był krótszy niż 12 miesięcy. W przypadku rodziców prowadzących działalność gospodarczą, zamiast przeciętnego wynagrodzenia bierze się pod uwagę średni przychód z ostatnich 12 miesięcy, od którego odprowadzana była składka chorobowa.

Przez cały okres urlopu macierzyńskiego oraz pierwsze 6 tygodni urlopu rodzicielskiego (a w przypadku urodzenia większej ilości dzieci – 8 tygodni), zasiłek przysługuje w wysokości 100% podstawy wymiaru. Po upływie tych okresów, wysokość zasiłku dla rodzica korzystającego z urlopu rodzicielskiego zmniejsza się do 60% podstawy wymiaru.

Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy kobieta po porodzie złoży wniosek o udzielenie jej urlopu rodzicielskiego bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego. Wtedy przez cały okres, kiedy trwa urlop macierzyński i rodzicielski, zasiłek wypłacany jest w wysokości 80% podstawy wymiaru.

Jeśli mama zdecyduje o zrezygnowaniu z części urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego na rzecz taty dziecka, to właśnie jemu będzie wypłacany zasiłek za cały czas, kiedy przebywa on na urlopie.

Kiedy się zaczyna i ile trwa urlop macierzyński

Najczęściej urlop macierzyński rozpoczyna się w dniu narodzin dziecka. Czas jego trwania jest uzależniony od liczby dzieci urodzonych w trakcie jednego porodu – w przypadku 1 maluszka będzie to 20 tygodni. Mamom bliźniaków przysługuje już 31 tygodni urlopu macierzyńskiego, trojaczków – 33 tygodnie, czworaczków – 35, a jeśli urodziłaś pięcioro lub więcej dzieci, możesz spodziewać się aż 37 tygodni należnego urlopu.

Część urlopu macierzyńskiego – maksymalnie 6 tygodni - można wykorzystać już pod koniec ciąży. W takiej sytuacji datę rozpoczęcia przerwy od pracy wylicza się na podstawie planowanego terminu porodu, potwierdzonego zaświadczeniem lekarskim. Jest to dobre rozwiązanie dla przyszłych mam, które z trudem znoszą pracę w ostatnich miesiącach ciąży, a jednocześnie nie chcą lub nie mają wskazań, by otrzymać zwolnienie lekarskie.

Urlop tacierzyński - urlop macierzyński w wersji dla taty

Po zakończeniu obowiązkowego okresu urlopu macierzyńskiego przez mamę, jego pozostałą część może wykorzystać tata dziecka, o ile również jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Taki urlop nazywamy tacierzyńskim. Rozpoczyna się on bezpośrednio po zakończeniu urlopu przez mamę i trwa maksymalnie 6 tygodni. Dokładną długość tacierzyńskiego obliczamy odejmując od 20 tygodni urlopu okres wykorzystany przez mamę dziecka, czyli nie mniej niż 14 pełnych tygodni.

Podzielenie urlopu macierzyńskiego między rodziców jest szczególnie korzystne w sytuacjach, kiedy:

  • mama musi szybko wrócić do pracy;
  • tata chce spędzić więcej czasu sam na sam z dzieckiem;
  • przemawiają za tym względy finansowe.

Urlop rodzicielski - kontynuacja urlopu macierzyńskiego

Urlop rodzicielski, w odróżnieniu od macierzyńskiego, nie jest obowiązkowy i może zostać wykorzystany w całości przez mamę lub tatę, a także podzielony na części lub rozdzielony pomiędzy rodziców. Wymiar urlopu rodzicielskiego to 32 tygodnie po narodzinach jednego dziecka lub 34, w przypadku urodzenia bliźniąt bądź większej ilości dzieci.

Urlop rodzicielski można rozpocząć bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego. W przypadku urodzenia 1 dziecka, ich łączna długość będzie wynosić 52 tygodnie.

Pierwszy rok życia dziecka jest bardzo ważnym i wyjątkowym czasem, dlatego warto korzystać z uprawnień urlopowych, które gwarantuje nam polski ustawodawca. Rodzice mogą jednak podjąć inną decyzję i zrezygnować z urlopu rodzicielskiego ze względu na np. obowiązki zawodowe czy trudną sytuację finansową.

Jeśli rodzic nie zdecyduje się wykorzystać urlopu rodzicielskiego w całości bezpośrednio po macierzyńskim, może podzielić ten okres na maksymalnie 4 części. Pierwsza z nich musi przypadać od razu po zakończeniu urlopu macierzyńskiego, a pozostałe, w sumie nie więcej niż 16 tygodni, można wykorzystać aż do ukończenia przez dziecko 6. roku życia. Rodzice, którzy postanowią podzielić urlop rodzicielski między siebie, mogą przebywać na nim równocześnie albo na zmianę.

Urlop macierzyński, tacierzyński, rodzicielski - formalności

Pierwsze dni po narodzinach dziecka to czas, kiedy cała uwaga rodziców skupiona jest wyłącznie na maluszku i jego potrzebach. Warto jednak wygospodarować chwilę na dopełnienie ważnych formalności, które pozwolą skorzystać z urlopów: macierzyńskiego, tacierzyńskiego oraz rodzicielskiego.

Odpowiednie wnioski i dokumenty należy zazwyczaj złożyć w początkowych tygodniach życia maluszka (pierwsze już do 21 dni od porodu), dlatego często zadanie to zostaje powierzone tacie.

Pierwszym krokiem jest zgłoszenie urodzenia dziecka w Urzędzie Stanu Cywilnego – można to zrobić osobiście lub przez Internet. Uzyskany odpis aktu urodzenia będzie potrzebny do późniejszych formalności.

Jakie dokumenty do urlopu macierzyńskiego, tacierzyńskiego i rodzicielskiego?

Co do zasady, wniosek o urlop macierzyński nie jest wymagany, choć niekiedy pracodawcy mają odmienne zasady działania. Do rozpoczęcia urlopu macierzyńskiego wystarczające jest urodzenie dziecka i dostarczenie pracodawcy skróconego odpisu aktu urodzenia malucha.

Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy mama chce wykorzystać cały urlop rodzicielski bezpośrednio po macierzyńskim – ma wtedy 21 dni od porodu na złożenie odpowiedniego wniosku u pracodawcy. Akt urodzenia dziecka warto przedstawić także pracodawcy taty.

Jeśli tata dziecka chce przejąć niewykorzystaną przez mamę część urlopu macierzyńskiego, powinien złożyć odpowiedni wniosek u swojego pracodawcy na 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Mama natomiast musi powiadomić swojego pracodawcę o powrocie do pracy minimum 7 dni wcześniej.

Jeśli rodzice zdecydują o współdzieleniu urlopu rodzicielskiego lub wykorzystaniu go w częściach przez jedno bądź oboje z nich, powinni złożyć stosowne wnioski do swoich pracodawców za każdym razem, na 21 dni przed planowanym wykorzystaniem części urlopu. Do wniosków należy dołączyć skrócony odpis aktu urodzenia dziecka i oświadczenie drugiego rodzica o korzystaniu bądź niekorzystaniu z urlopu.

Inne urlopy z tytułu urodzenia dziecka

Ważne jest, aby w tym pięknym, ale też trudnym okresie, jakim jest poród oraz pierwsze dni, tygodnie i miesiące po porodzie mama miała odpowiednie wsparcie. Poza opieką nad maluszkiem, musi też znaleźć czas tylko dla siebie, zregenerować się i odpocząć po trudach ciąży i narodzinach dziecka. Tym wsparciem jest najczęściej tata maluszka. Na szczęście, polskie prawo gwarantuje wszystkim świeżo upieczonym ojcom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę dodatkowe dni urlopu, dzięki którym mogą pozostać w domu i wspierać swoje partnerki w opiece nad dzieckiem.

Urlop okolicznościowy z tytułu urodzenia dziecka

Urlop okolicznościowy z tytułu urodzenia dziecka może otrzymać tata zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Przysługuje on w wymiarze 2 dni, jest pełnopłatny i udzielany na wniosek pracownika złożony bezpośrednio u pracodawcy.

Urlop ojcowski - 14 dni z tatą

Urlopem ojcowskim nazywamy 14 dni dodatkowego, gwarantowanego przez prawo i pełnopłatnego urlopu, z którego może skorzystać każdy mężczyzna zatrudniony na podstawie umowy o pracę przez okres 2 lat od narodzin dziecka.

Jego wykorzystanie jest dobrowolne i niezależne od uprawnień przysługujących mamie dziecka, nie może jednak zostać na nią przeniesiony. Dopuszczalne jest wykorzystanie go w okresie urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego bądź wychowawczego mamy, a także podzielenie go na 2 części po 7 dni.

Dokumenty niezbędne do otrzymania urlopu okolicznościowego i ojcowskiego

Wniosek o urlop ojcowski należy złożyć pracodawcy minimum 7 dni przed jego rozpoczęciem. Przepisy nie precyzują żadnego terminu na złożenie wniosku o urlop okolicznościowy – wystarczy przedstawić go pracodawcy możliwie najszybciej po urodzeniu się dziecka. Do obu wniosków dołącza się odpis skrócony aktu urodzenia malucha.

Urlop wychowawczy - dodatkowy czas dla rodziców i dziecka

Urlop wychowawczy to dodatkowy czas, który rodzice mogą poświęcić na osobistą opiekę nad swoim dzieckiem już po zakończeniu urlopu rodzicielskiego. Prawo do niego przysługuje zarówno mamie, jak i tacie, którzy byli zatrudnieni na podstawie umowy o pracę przez minimum 6 miesięcy.

Urlop jest dobrowolny. Jego wymiar wynosi 36 miesięcy i może być wykorzystany do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Każdy z rodziców ma wyłączne prawo do wykorzystania 1 miesiąca urlopu – tego uprawnienia nie można przenieść na drugiego rodzica. Pozostałą część urlopu wychowawczego może wykorzystać tylko jeden rodzic lub można podzielić ją pomiędzy mamę i tatę, łącznie na maksymalnie 5 części, które nie muszą następować bezpośrednio po sobie.

Podarowanie dziecku dodatkowego czasu, który może spędzić z rodzicem jest niewątpliwie bardzo cenne i wartościowe. Nie każdy rodzic może jednak pozwolić sobie na tak długa przerwę od pracy; wiele osób nie chce pozostawać z dzieckiem w domu po zakończeniu urlopu rodzicielskiego i świadomie wybiera powrót do aktywności zawodowej, zapisując malucha do żłobka, przedszkola lub klubu dziecięcego. W tym okresie dziecko ma już za sobą pierwsze doświadczenia z rozszerzaniem diety, a podstawą jego żywienia są posiłki stałe, a nie mleko. Dlatego bez obaw można oddać je pod opiekę innych, doświadczonych osób na sporą część dnia.

Należy pamiętać, że urlop wychowawczy co do zasady jest bezpłatny. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy korzystają z niego osoby pobierające zasiek rodzinny, którym w okresie 24 miesięcy urlopu wychowawczego wypłacany jest dodatkowo zasiłek wychowawczy w wysokości 400 zł miesięcznie. Oba zasiłki łącznie dają kwotę niespełna 500 zł, jednak aby je otrzymać należy spełnić dość surowe kryterium dochodowe.

Urlop wychowawczy - formalności

Urlopu wychowawczego, zarówno w całości, jak w i częściach udziela się na wniosek pracownika złożony pracodawcy na minimum 21 dni przed jego rozpoczęciem. Do wniosku dołącza się odpis skrócony aktu urodzenia dziecka oraz oświadczenie drugiego rodzica dotyczące korzystania bądź niekorzystania przez niego z urlopu wychowawczego. Pracodawca nie może odmówić przyznania pracownikowi tego urlopu.

Czytaj także:
Połóg – co to jest, jak przebiega i ile trwa okres połogu?
Porady dla przyszłego taty