Toksoplazmoza to choroba zakaźna, która może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia nienarodzonego dziecka, dlatego jej wczesne wykrycie i profilaktyka są kluczowe. Na szczęście, kobiety, które przeszły toksoplazmozę przed ciążą, zyskują trwałą odporność, która chroni zarówno je, jak i ich płód przed zakażeniem. Aby sprawdzić, czy przyszła mama posiada taką odporność, zaleca się wykonanie testu na toksoplazmozę, który jest jednym z rutynowych badań w ciąży. Wczesne rozpoznanie objawów toksoplazmozy oraz odpowiednia diagnostyka mogą zapobiec powikłaniom i zapewnić bezpieczny przebieg ciąży.

Najpierw dobra wiadomość: około 40% wszystkich kobiet w ciąży ma ochronę immunologiczną przed toksoplazmozą dla siebie i swojego dziecka, ponieważ miały już kontakt z patogenem Toxoplasma gondii przed zajściem w ciążę. Zapadalność na toksoplazmozę wrodzoną w Europie i w Polsce wynosi średnio 1 – 2  przypadki na 1000 żywych urodzeń rocznie. 

Zarażenie płodu toksoplazmozą występuje, gdy kobieta zostanie zakażona T. gondii podczas ciąży. Zwykle przebiega to bezobjawowo, a tylko 1 na 5 zakażonych ciężarnych wykazuje objawy, takie jak powiększenie węzłów chłonnych, stany podgorączkowe czy złe samopoczucie. 
Zarażenie sprzed ciąży, przy obecności swoistych przeciwciał, zazwyczaj nie stanowi zagrożenia dla płodu. Ryzyko przeniesienia zakażenia na płód wynosi 1,6–3,5/1000 porodów, z czego tylko 22% płodów rozwija wrodzoną toksoplazmozę. Najwyższe ryzyko przeniesienia infekcji występuje w III trymestrze (ok. 60%), natomiast zakażenie w I trymestrze prowadzi do poważnych uszkodzeń lub poronień. Większość dzieci (70–90%) rodzi się bez widocznych objawów, ale te mogą pojawić się w ciągu kilku lat, obejmując ślepotę, padaczkę, głuchotę i uszkodzenia mózgu.

Przeczytaj także: Zdrowe odżywianie w ciąży – czy trzeba jeść za dwoje?

Okres inkubacji toksoplazmozy wynosi średnio około 7 dni – od 10 do 23 dni po spożyciu niedogotowanego mięsa zawierającego cysty lub od 5 do 20 dni po spożyciu pokarmu skażonego kocimi odchodami, które zawierają oocysty. U większości ludzi choroba przebiega bezobjawowo lub z łagodnymi objawami. Osoby z osłabionym układem odpornościowym, do których m.in. zalicza się kobiety w ciąży, są bardziej narażone na cięższy przebieg choroby oraz łatwiejsze zakażenie pasożytem T. gondii.

Jak toksoplazmoza objawia się w czasie ciąży? Mniej znaczące objawy obejmują:

• zmęczenie
• gorączkę
• bóle głowy
• bóle kończyn
• obrzęk węzłów chłonnych w okolicy głowy i szyi
• czasami biegunkę.

U kobiet niebędących w ciąży zakażenie jest zwykle nieproblematyczne. 

Bądź na bieżąco z kalendarzem ciąży HiPP. Miej świadomość, co dzieje się z Tobą i Twoim dzieckiem w poszczególnych miesiącach i tygodniach ciąży.

Toksoplazmoza w ciąży jest poważną chorobą, ponieważ stanowi ogromne zagrożenie dla nienarodzonego dziecka.

Infekcja w 1. trymestrze ciąży zwiększa ryzyko poronienia. Późniejsze infekcje często mają następujące skutki:

• poważne uszkodzenie mózgu, układu nerwowego i oczu dziecka
• zapalenie mózgu w łonie matki
• rozwój wodogłowia
• powiększenie wątroby i śledziony
• krwotok, utrata płytek krwi. 

Szczególnie w drugim i trzecim trymestrze zakażenie toksoplazmozą może spowodować rozwój choroby u dziecka – fetopathia toxoplasmotica. W najgorszym przypadku może to nawet doprowadzić do poronienia lub urodzenia martwego dziecka.

Poznaj inne przyczyny oraz objawy poronienia. Reaguj zanim będzie za późno!

Nawet jeśli matka i dziecko zostaną zarażeni toksoplazmozą na krótko przed terminem porodu, istnieje wysokie ryzyko wystąpienia szkód następczych. U dzieci, które początkowo urodziły się na pozór zdrowe, w ciągu życia często dochodzi do poważnych uszkodzeń mózgu, oczu i układu nerwowego.

Profilaktyczne badania w ciąży standardowo obejmują kontrolę obecności i poziomu przeciwciał przeciw toksoplazmozie. 

W przypadku kobiet, które w pierwszym badaniu miały wynik ujemny, test na toksoplazmozę należy powtórzyć w kolejnych trymestrach. Brak przeciwciał oznacza bowiem brak odporności i większe ryzyko zakażenia toksoplazmozą, które może być groźne dla płodu. Zakażenie w trakcie ciąży może prowadzić do poważnych komplikacji, dlatego wykonanie testu daje możliwość wczesnej diagnozy i ochrony dziecka. 

Badanie na toksoplazmozę, często oznaczane jako toksoplazmoza IgM w ciąży, polega na oznaczeniu dwóch typów przeciwciał we krwi: IgM, które wskazują na ostre, niedawne zakażenie, oraz IgG, które potwierdzają wcześniejsze nabycie odporności. Normy toksoplazmoza IgM w ciąży są kluczowe w ocenie, czy istnieje ryzyko dla płodu.

W Polsce badanie toksoplazmozy jest wykonywane zazwyczaj na początku ciąży, a jego koszt waha się od 60 do 120 zł. Test na toksoplazmozę nie jest rutynowo finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) – wyjątkiem jest prowadzenie ciąży przez lekarza NFZ oraz podejrzenie ostrej infekcji. 

Dowiedz się więcej:Dodatkowe badania w ciąży – kiedy są potrzebne?

Poniżej przedstawiamy normy dotyczące poziomów przeciwciał IgG i IgM w diagnostyce toksoplazmozy. Badanie tych dwóch wartości pozwala ocenić, czy doszło do zakażenia oraz czy jest to zakażenie świeże, czy przebyte w przeszłości. Wyniki przeciwciał IgG mogą potwierdzić wcześniejsze zakażenie, co oznacza nabytą odporność, natomiast obecność przeciwciał IgM może wskazywać na niedawne zakażenie. Interpretacja wyników jest kluczowa dla oceny ryzyka infekcji płodu oraz planowania dalszej diagnostyki i ewentualnego leczenia.

Szczegółowe wytyczne dotyczące interpretacji wyników przeciwciał IgG i IgM w diagnostyce toksoplazmozy:

• IgG < 8 IU/ml – wynik ujemny, brak zakażenia.
• IgG 8–300 IU/ml – wynik dodatni, wskazujący na słabą lub średnią obecność przeciwciał, co może oznaczać wcześniejsze zakażenie.
• IgG > 300 IU/ml – wynik wysoko dodatni, sugerujący przebyte zakażenie, a przy wysokim poziomie i objawach może wskazywać na ostre zakażenie.
• 4-krotny wzrost miana IgG w odstępie 14 dni – wyraźny sygnał ostrego zakażenia.
• IgM 1:80 lub wyższe – wynik potwierdzający ostre zakażenie toksoplazmozą.
• Obecność IgM bez IgG – może oznaczać niedawne zakażenie, ale przeciwciała IgM mogą utrzymywać się do 18 miesięcy, więc konieczne jest dodatkowe badanie.
• Brak IgM – wyklucza niedawne zakażenie toksoplazmozą.

Awidność odnosi się do siły wiązania przeciwciał IgG z antygenem, co jest miarą tego, jak długo organizm miał kontakt z patogenem. W przypadku toksoplazmozy, badanie awidności IgG jest kluczowe do oceny, czy zakażenie jest świeże, czy miało miejsce w przeszłości. W miarę upływu czasu, awidność IgG rośnie, co oznacza, że im dłużej organizm ma przeciwciała przeciwko Toxoplasma gondii, tym mocniejsze jest ich wiązanie z antygenem.
Badanie awidności powinno być wykonane, gdy u kobiety ciężarnej wykryje się zarówno przeciwciała IgM, jak i IgG. Obecność IgM może sugerować niedawne zakażenie, ale ponieważ te przeciwciała mogą utrzymywać się we krwi nawet do 18 miesięcy po zakażeniu, badanie awidności IgG pomaga wykluczyć lub potwierdzić świeżą infekcję.
Interpretacja wyników awidności IgG:

• Awidność IgG < 15% – wskazuje na pierwotne zakażenie, które miało miejsce w ciągu ostatnich 5–7 miesięcy. Jest to znak, że infekcja jest stosunkowo świeża i może stanowić ryzyko dla płodu.
• Awidność IgG > 30% – sugeruje, że zakażenie miało miejsce dawno, co oznacza, że infekcja nie została nabyta w czasie trwania ciąży. Przy takim wyniku ryzyko dla płodu jest minimalne.
• Wysoka awidność IgG w 12–16 tygodniu ciąży – zasadniczo wyklucza zakażenie nabyte podczas ciąży.

Badanie awidności pozwala zatem na precyzyjną ocenę, czy zakażenie Toxoplasma gondii jest nowe, czy przebyte wcześniej. Gdy wynik IgM jest dodatni, poszerzenie diagnostyki o badanie awidności jest niezbędne do właściwej oceny ryzyka i podjęcia dalszych kroków w leczeniu i ochronie ciąży.
Konkretne wartości określone przez laboratorium najlepiej omówić z lekarzem ginekologiem.

W przypadku wykrycia świeżej infekcji toksoplazmozą można ją leczyć antybiotykami. Jeśli infekcja nie zostanie zdiagnozowana przed 16. tygodniem ciąży, leczenie zwykle obejmuje połączenie antybiotyków i środka przeciwpasożytniczego. Oprócz leków kobiety w ciąży powinny często przyjmować kwas foliowy, aby zapobiec uszkodzeniu szpiku kostnego dziecka.
W rzadkich przypadkach zakażenie toksoplazmozą może stać się przewlekłe, ponieważ patogen pozostaje w krwiobiegu i wielokrotnie powoduje nowe, ostre infekcje. Dzieje się tak głównie u osób z obniżoną odpornością.

Zapobieganie toksoplazmozie w ciąży to kluczowy krok w ochronie zdrowia matki i dziecka. Zakażenia można łatwo uniknąć, stosując się do podstawowych zasad higieny i ostrożności w codziennym życiu. 
Poniżej znajdziesz kilka praktycznych wskazówek, które pomogą zminimalizować ryzyko kontaktu z pasożytem Toxoplasma gondii.

• Spożywaj mięso i wędliny wyłącznie w pełni ugotowane.
• Unikaj surowego lub niedogotowanego mięsa.
• Dokładnie myj warzywa, owoce i sałatki przed spożyciem.
• Przechowuj żywność z resztkami gleby (ziemniaki, marchew, truskawki) oddzielnie od innej żywności.
• Podczas prac ogrodowych lub przesadzania kwiatów noś rękawiczki.
• Dokładnie myj ręce po pracy w ogrodzie lub przygotowywaniu surowego mięsa.
• Unikaj piaskownic lub zabawy w piasku na publicznych placach zabaw. Często służą one jako toalety dla wolno żyjących kotów.
• To samo dotyczy barów na plaży w lecie. Upewnij się, że dokładnie umyłaś ręce, jeśli miałaś bezpośredni kontakt z piaskiem.

Toksoplazmoza jest głównie przenoszona przez koty, ponieważ Toxoplasma gondii najlepiej rozwija się w ich jelitach. W przypadku przyszłych matek, które są właścicielkami kotów, nie oznacza to jednak, że kot musi koniecznie się wyprowadzić. 
W każdym przypadku należy pamiętać o następujących zaleceniach:

• Podawaj kotu karmę w puszkach lub suchą karmę, a nie surowe mięso.
• Jeśli to możliwe, trzymaj kota wyłącznie w domu, aby zapobiec jego zakażeniu.
• Sprzątanie kuwety powierz partnerowi, współlokatorom lub innym osobom.
• Musisz sama czyścić kuwetę? Zawsze noś rękawiczki i maskę ochronną.
• Czyść kuwetę gorącą wodą – temperatura powinna wynosić co najmniej 70°C.
• Powstrzymaj się od głaskania kota lub dotykania twarzą jego futra.
• Po głaskaniu kota trzymaj ręce z dala od twarzy i dokładnie umyj je ciepłą wodą z mydłem.

W którym tygodniu ciąży toksoplazmoza jest niebezpieczna?

W 1. trymestrze istnieje mniejsze prawdopodobieństwo zarażenia dziecka, ale choroba może mieć śmiertelne konsekwencje i może nawet doprowadzić do poronienia. Od 2. trymestru ciąży, najpóźniej od 28. tygodnia ciąży, prawdopodobieństwo zakażenia płodu jest wyższe. Dlatego najlepiej jest upewniać się przez całą ciążę, że nie masz kontaktu z patogenem toksoplazmozy.

W którym miejscu test na toksoplazmozę pojawia się w karcie ciąży?

W zależności od wzoru założonej i prowadzonej dla kobiety karty ciąży – wynik badania na toksoplazmozę może być wymieniony w wynikach badań przeciwciał (klasy IgM, IgG), obok badań w kierunku różyczki, toksoplazmozy i cytomegalii. Jeśli w danej karcie ciąży nie ma wyznaczonego miejsca – stosowną adnotację można zrobić w sekcji: inne lub uwagi.

Czy mogę jeść miód w ciąży?

Kobiety w ciąży z pewnością mogą spożywać miód. Upewnij się jednak, że stosujesz zdrową, zbilansowaną dietę dla ciężarnych, a zatem spożywasz cukier tylko w umiarkowanych ilościach. Miód nie stwarza jednak ryzyka toksoplazmozy ani listeriozy w czasie ciąży.
 

Chcesz podzielić się swoimi doświadczeniami z innymi kobietami w ciąży?Zarejestruj się w bezpłatnym Klubie mojego Maluszka HiPP.

Informacje o autorze

Celsy Dehnert
jest niezależną dziennikarką i autorką. Jako matka dwójki dzieci z 18-miesięczną różnicą wieku, przeżywa przygody rodzicielstwa. Aby odpowiedzieć na pytania innych rodziców i swoje własne na najbardziej nurtujące pytania, pisze poradniki na tematy związane z rodziną, ciążą i życiem z dziećmi. 

Czytaj także:

Cholestaza ciążowa. Jak się objawia, jakie ma konsekwencje i jak leczyć cholestazę w ciąży?
Gestoza, czyli zatrucie ciążowe – przyczyny, objawy i sposoby leczenia

Piśmiennictwo
1. www.gov.pl/web/wsse-warszawa/epid-toksoplazmoza